Trump, bazı azınlıkları ‘safra’ olarak yorumladı

Özgürlük Radyosunun üç program 2020’de kapatılıyor. The U.S. Agency for Global Media (USAGM), Amerikan Dünya Basın Ajansı, ABD’nin denizaşırı ülkelerinde yayın yapan RFE/RL, VOA, Radio Free Asia ve başka birimleri kontrol ediyor.

18 Mart’ta ajans RFE/RL Radio Free Europe/Radio Liberty (Serbest Avrupa Radyosu/Özgürlük Radyosu) bütçesinin 12 milyon $’dan, 2020’de 87 milyon $’a indirileceğini bildirdi. Bu teklif değişik tasarrufların dışında Gürcü, Tatar-Başkurt ve Kuzey Kafkasya programlarını durdurmayı öngörüyor.
Ayrıca Balkan program çerçevesinde Karadağ ve Makedonya’ya muhabir yollanmayacak. Geçen yıl haftada ortalama 34 milyon RFE/RL’in İnternet, televizyon ve radyo yayınlarına ulaşmıştı. Şu anda 22 ülkeye 26 dilde yayın yapılıyor.

Şimdi Gürcistan servisini kapatma kararını bir tarafa bırakırsak, Rusya Federasyonun azınlık halk guruplarına yayın yapan iki servisi kapatmak kararına cevap olarak ya Trump yönetimi strateji bilmiyor ya da gizlice Putin ile anlaştılar yorumu yapmak gerek. Gürcüler gelince batıya yanaştıkları için onları Rus etkisinden kurtarmak gereksiz hale geldi diye düşünelebilir.

Tatar-Başkurt servisi yayınlarına 67 yıl önce Almanya’nın Münih kentinde başlamıştı. Ben fiilen 12 yıl ve 33 yıl da dışardaki muhabir (freelance) olarak çalışmıştım. Kapanma haberini almak benim için hüzünlü oldu. Neticede çok emek vermiştim.

1552 yılında Kazan Hanlığı Rusların eline geçince bu Orta İdil (Volga) boyunda yaşayan Türki Tatar Başkurt, Çuvaşlar ve Fin-Ogurlar 468 yıl bu Rusların hakimiyeti altında kaldılar. Çok zayıf bağımsızlık arzuları var ise de bağımsızlık görüşü ancak 1991 yılında telaffuz edilebildi. Çok az sayıdaki Tatar aydınları ise on yıllarca yurtdışında özgürlük fikrini yaymaya çalıştılar. Amerikalılar ise II. Dünya Savaşından ve Soğuk Savaş patladıktan sonra Sovyetler Birliği hamiyeti altına giren SSCB halklarını ve Doğu Avrupa halklarına bağımsız haberlere ulaştırmak için RFE/RL Inc’i kurdular.

O zamanlar Ukrayna, Belorusya, Moldova, Estonya, Letonya, Litvanya, Azerbaycan, Ermenistan, Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan, Özbekistan, Tacikistan ve Kırgızistan SSCB boyunduruğu altında bulunuyordu. 1991 sonunda SSCB’ni ekonomik, yapısal ve ideolojik olarak sarsılmasından sonra bu 14 ülke tek kurşun atmadan bağımsız oldu. Hala bazılarının dillerinde RL’in yayınları devam ediyor. Ancak Rusya Federasyonu içinde kalan Tatar, Başkurt ve Kafkas halklarının özgürce fikirlerini bildirme imkânı ortadan kalkıyor.

Bunda ABD’nin strateji bilmezliği mi, Moskova ile bir şekilde anlaşması mı neden oldu kesinkes söyleyemeyiz. Ancak tek Tatar-Başkurt Servisini ele alırsak, buradaki eleman yapısında ve yapılan programlarda baştaki ideallerden vazgeçilmesinin de rolü olmuştur diyebiliriz. Radyo yayınları durdurularak web sayfaları ile halka yeterince ulaşılamadı, halk Latin harflerini bilmiyor diye Rusça Kril harflerine geçildi.

Bu da yetmedi, İdel.Реалии adlı Tataristan’a yönelik Rusça programlara geçildi. Servisin kadrosunda bağımsızlık ideallerini temsil edecek diasporadan herhangi eleman bulunamadı veya istenmedi. Ekserisi Rusya doğumlu elemanlarda ise ne gerekli tarih bilinci ne de bağımsızlık hayali vardı. Bunun dışında, tabiricaiz ise Moskova’nın kucağında oturan Tataristan yöneticilerinin faaliyetleri Azatlıq tarafından gereğinden fazla yayımlandı. Sanki yabancı bir radyo değil de yerel radyo yayın yapıyormuş görüntüsü hasıl oluyordu. Gerçek gazeteciler gerektiren, araştırmacı gazetecilik, yolsuzlukları faş etme gibi unsurlar hiçbir şekilde kullanılmadı.

RL’in Rusça programı muhtemelen daha etkili program yapmaktadır. Ayrıca Tatarlar kendi dillerine sahip çıkmadılar. Moskova’nın ana dili derslerini kaldırmasına ses çıkarmadılar. Azatlıq radyosu da 5,5 milyonluk Tatar nüfusundan ancak Kazan’daki birkaç kişinin fikrini almakla yetindi. Bunlar genelde aynı şahıslar oluyordu. Kısacası “iğneyi başkasına, çuvaldızı kendimize batırmak” gerekiyor.
Tabii ki Trump rejimin bu kararı Rusya azınlıklarında derin yara bırakacak ve dış olan ümitleri tamamen kopacaktır. Ancak bu Amerikan hayranlığını bitirmeyecek. Bilhassa gençler peyderpey Batı ve ABD’ye kaçmaya devam edeceklerdir. Milli şuur aşılanamadığı için yaşamın tek bir anlamı var, rahat yaşamak, ülke önemli değil. Ne diyelim, uluslar hak ettikleri rejime kavuşurlar…

Görseller: https://www.facebook.com/azatliq/ 

Bu yazı ilk olarak Kılavuz Kirpi 'de yayımlanmıştır. 

Prof. Dr. Nadir Devlet, über sein Freund Ferit, von Anhänger derselben Sache, erinnert.

Liebe Trauergäste ich will über mein 63-jährigen Freud paar Erinnerungen mit euch teilen. Wir beide waren Immigranten, die aus China in die Türkei ausgewandert waren. Ferit’s Vater, meine beiden Eltern waren im Juli 1945 in Manchurei verhaften worden. Alle drei waren aktiv in der tatarischen Gemeinde gearbeitet. Meine Eltern hatten eine Zeitung zwischen 1935-1945 ausgebracht. Alle waren zu zehn Jahren Arbeitslager (Gulag) verurteilt. Naher waren sie nach Sibirien deportiert. Wenn ich im Jahre 1954 Ferit in Istanbul traf, wussten wir beide nicht über das Schicksal unsere Eltern. Wir bekamen gute Freunde, waren sehr aktive in unserer tatarischen Gemeinde. Denn als Junggeselle wir hatten die Wahrheit über unsere Eltern gelernt. Vielleicht das hat uns tatarische Nationalisten gemacht. Ferit’s und meine Entscheidungen im Radio Liberty zu arbeiten hatten bestimmt diesen Grund. 

Liebe Aische hat ihren Mann, Kerim und Banu, ihr Vater verloren. Er war ein guter Mensch, niemanden Schaden zugefügt. Er war gegenüber Menschen höfflich, freundlich und geduldig. Es war ein Glück mit einem solchem Mann in der Familie und Freudenkreis zu sein.

Menschen die ihn vor kurze Zeit kennenlernten, hatten immer gute Urteil gegeben. Ich möchte paar diesen Urteilen mit euch teilen. Der Turkologe Prof. Dr. Osman F. Sertkaya erinnerte sich an ihn von der Universität Zeit (Zitat):

„Jahr 1964, es war im November. Wir waren in unserer ersten Vorlesung. Unser Professor wollte uns alle kennen. Jeder stand auf und sagte sein Name und Geburtsort. In der zweiten Reihe stand einer und sagte ‘Mein Name ist Ferit Agi und ich bin in China geboren‘. Ich lernte später, dass er ein Tatar war. Aber nach einer Zeit er verlast die Universität. Zweites Mal habe ich ihn in Kazan getroffen.  Ferit hat viel für die Türkentum geleistet. Ich schicke mein Beileid zu seiner Familie, Verwandte, an Nadir Devlet. Sein Platz soll in Paradies sein!“

Ein anderer Professor Mustafa Öner schrieb unter anderem diese Bemerkungen (Zitat): „Wenn ich erstes Mal nach Kazan reiste, traf ich neben Nadir Bey unseren Ferit Bey. Er hervorragte mit seiner Intelligenz und seine kritische Weltanschauung. In den Programen welche wir zusammen teilgenommen hatten, war er gegenüber die von der sowjetischen Atmosphäre ganz neu entfernten tatarischen Offiziellen, in bestimmter Entfernung und Vorsichtig. So er war ganz anderes von ihnen. Nachher wenn ich seine journalistischen Tätigkeiten beobachtete, sah ich das er die Wahrheit von tatarischer Welt und das Interesse des Volkes verstand und das zu zeigen versucht wie die andere Sozialforscher mit einem adligen Elan.  Tatarische Diaspora hat einer seinen glänzenden Stern, einen adligen Vertreter verloren. Herzlichen Beileid! “

Und einige Zeilen von Dr. Enders S. Wimbush, der frühere Direktor des Radio Liberty, welche er nach dem Tod Ferit zu mir schickte: (Zitat)

„Ich versuche ihn mit voller Glücklichkeit und Fröhlichkeit erinnern, aber die Tränen in meinen Augen lassen das nicht. Wie können wir solchen adligen Seele würdigen? Ich kenne Ferit fast seit 40 Jahren, du ewig. Erstens ich erinnere ihm als ein wunderbarer Freund. Wir haben öfters in München, in Prinzip in sein Haus getroffen. Wir konsumierten fast alle Bier von München. Später wie machten wir Prophezeiungen über die Welt. Gewöhnlich er war richtig, ich war gewöhnlich impulsiv. Er gab mir gute Ratschläge: über Leben, über Frauen in meinem Leben, über Radio, über Menschen die ich wissen sollte. 

Zweite Erinnerung war, dass er lebende Symbol seines Volkes war. Niemand kämpfte so intensive wie er, außer du.  Ihr solltet Seite bei Seite an einer Hauptkreuzung der Stadt Kazan mit einem Denkmal repräsentiert werden. Was für Ironie er verlässt uns, wenn dein Buch beendet war. Ihr beide sind Helden“.

Lieber Freund, Du wirst immer in meinem Herz sein. 

***

Remembering Ferit Agi

Фәрит Агины искә төшерү.

Ferit Agi erinnern.

He was my oldest friend, we knew each other for 63 years. Between 1954-1969, for fifteen years in Turkey, then between 1972-1984, another twelve years in Germany. Later we met occasionally in Prague, Istanbul and Kazan. We kept in contact without any interruption. Below are some photos about those years. 

Ул минем иң иске дустым иде, без берберебезне 63 елдыр белә идек. 1954-1969 елларда Төркиядә унбиш ел, аннан соң 1972-1984 елларда унике ел Алманядә унике ел, соңгарак исә очраклы рәвештә Прагада, Истанбулда һәм Казанда  очраштык. Кыскасы безнең бәйләнеш һич бер вакыт өзелмәде.  Аста шушы елларда төшерелгән кайбер  фотолар теркәдем.

Er war mein ältester Freund, wir kanten uns seit 63 Jahren. Zwischen 1954-1969 fünfzehn Jahren in der Türkei, zwischen 1972-1984 zwölf Jahre in Deutschland, später gelegentlich in Prag, İstanbul und in Kazan getroffen. Unsere Kontakte waren nie zerbrochen. Unten sind paar Fotos von diesen Zeiten.

PHOTOS

Three Ferit’s: Bichuri, Agi, İstarki (Өч Фәрит: Бичури, Аги, Истарки-  Drei Ferit’s-Gleichnamige Freunde)

Ferit in the army 1963-1965 (Хәрби хезмәттә - als Soldat):

In 1965 at the seashore in Kumburgaz (from left to right: Reshit?, Edip Kudeki, Ferit Agi, Ferit Biçuri, Adile Doybak) (Карабиегез яр буенда- an dem Strand Schwarzer Meer von Kumburgaz)

0n 1965 trip to Eskishehir’s Kuruhöyük, a Tatar village (Ескишеһирдәге Татар авылы Куруһөйеккә барганда-im Bus zu dem tatarischen Dorf Kuruhöyük in Eskischehir)

In the Bus (шул ук автобуста- in der selben Bus)

1975 Munich (Мүнхәндә бакчада җәй көне- (In der Garten im München)

18-20 November 1991 at Marmara University “Contemporary Turkic Alphabets Symposium”(Мармара Университетындагы агымдагы Төрки Әлифбалар  Симпозиумы- Symposium In Marmara Universität “Zeitgenössische Turkvölker Alphabets“. 

2001, 19^th May at our wedding in Istanbul he was the best man (Туебызда никах шаһиты иде-Evlenirken Prag’dan gelip nikah şahidimiz oldu)

2002 Prague (Прагада Фәритнең өендә-Bei Ferit’s Wohnung in Prag)

2005 Kazan (Меңенче ел Казан- 1000 jährige Jubiläum von Kazan)

2005 Kazan Azatliq bureau (Казанда Азатлык бюросында-In der Büro von Azatlik in Kazan)

2005 ceremony of Millenia of Kazan (Меңенче ел ипподромда-In Hippodrome für die 1000 jährige Zeremonie) 

2013 Augsburg Fuggerei (Аугстбургта Фуггерай: дөньяның иң искә эшчеләр юрты- Augsburg- Fuggerei mit Nadir’s Frau Beril)

2013 at  Ferit’s home (Фәритнең өендә- Bei der Wohnung von Agi)

2013 in Munich with Beril (Надирның хатыны Берил белән-Mit Beril)