Prof. Dr. Nadir Devlet, über sein Freund Ferit, von Anhänger derselben Sache, erinnert.

Liebe Trauergäste ich will über mein 63-jährigen Freud paar Erinnerungen mit euch teilen. Wir beide waren Immigranten, die aus China in die Türkei ausgewandert waren. Ferit’s Vater, meine beiden Eltern waren im Juli 1945 in Manchurei verhaften worden. Alle drei waren aktiv in der tatarischen Gemeinde gearbeitet. Meine Eltern hatten eine Zeitung zwischen 1935-1945 ausgebracht. Alle waren zu zehn Jahren Arbeitslager (Gulag) verurteilt. Naher waren sie nach Sibirien deportiert. Wenn ich im Jahre 1954 Ferit in Istanbul traf, wussten wir beide nicht über das Schicksal unsere Eltern. Wir bekamen gute Freunde, waren sehr aktive in unserer tatarischen Gemeinde. Denn als Junggeselle wir hatten die Wahrheit über unsere Eltern gelernt. Vielleicht das hat uns tatarische Nationalisten gemacht. Ferit’s und meine Entscheidungen im Radio Liberty zu arbeiten hatten bestimmt diesen Grund. 

Liebe Aische hat ihren Mann, Kerim und Banu, ihr Vater verloren. Er war ein guter Mensch, niemanden Schaden zugefügt. Er war gegenüber Menschen höfflich, freundlich und geduldig. Es war ein Glück mit einem solchem Mann in der Familie und Freudenkreis zu sein.

Menschen die ihn vor kurze Zeit kennenlernten, hatten immer gute Urteil gegeben. Ich möchte paar diesen Urteilen mit euch teilen. Der Turkologe Prof. Dr. Osman F. Sertkaya erinnerte sich an ihn von der Universität Zeit (Zitat):

„Jahr 1964, es war im November. Wir waren in unserer ersten Vorlesung. Unser Professor wollte uns alle kennen. Jeder stand auf und sagte sein Name und Geburtsort. In der zweiten Reihe stand einer und sagte ‘Mein Name ist Ferit Agi und ich bin in China geboren‘. Ich lernte später, dass er ein Tatar war. Aber nach einer Zeit er verlast die Universität. Zweites Mal habe ich ihn in Kazan getroffen.  Ferit hat viel für die Türkentum geleistet. Ich schicke mein Beileid zu seiner Familie, Verwandte, an Nadir Devlet. Sein Platz soll in Paradies sein!“

Ein anderer Professor Mustafa Öner schrieb unter anderem diese Bemerkungen (Zitat): „Wenn ich erstes Mal nach Kazan reiste, traf ich neben Nadir Bey unseren Ferit Bey. Er hervorragte mit seiner Intelligenz und seine kritische Weltanschauung. In den Programen welche wir zusammen teilgenommen hatten, war er gegenüber die von der sowjetischen Atmosphäre ganz neu entfernten tatarischen Offiziellen, in bestimmter Entfernung und Vorsichtig. So er war ganz anderes von ihnen. Nachher wenn ich seine journalistischen Tätigkeiten beobachtete, sah ich das er die Wahrheit von tatarischer Welt und das Interesse des Volkes verstand und das zu zeigen versucht wie die andere Sozialforscher mit einem adligen Elan.  Tatarische Diaspora hat einer seinen glänzenden Stern, einen adligen Vertreter verloren. Herzlichen Beileid! “

Und einige Zeilen von Dr. Enders S. Wimbush, der frühere Direktor des Radio Liberty, welche er nach dem Tod Ferit zu mir schickte: (Zitat)

„Ich versuche ihn mit voller Glücklichkeit und Fröhlichkeit erinnern, aber die Tränen in meinen Augen lassen das nicht. Wie können wir solchen adligen Seele würdigen? Ich kenne Ferit fast seit 40 Jahren, du ewig. Erstens ich erinnere ihm als ein wunderbarer Freund. Wir haben öfters in München, in Prinzip in sein Haus getroffen. Wir konsumierten fast alle Bier von München. Später wie machten wir Prophezeiungen über die Welt. Gewöhnlich er war richtig, ich war gewöhnlich impulsiv. Er gab mir gute Ratschläge: über Leben, über Frauen in meinem Leben, über Radio, über Menschen die ich wissen sollte. 

Zweite Erinnerung war, dass er lebende Symbol seines Volkes war. Niemand kämpfte so intensive wie er, außer du.  Ihr solltet Seite bei Seite an einer Hauptkreuzung der Stadt Kazan mit einem Denkmal repräsentiert werden. Was für Ironie er verlässt uns, wenn dein Buch beendet war. Ihr beide sind Helden“.

Lieber Freund, Du wirst immer in meinem Herz sein. 

***

Remembering Ferit Agi

Фәрит Агины искә төшерү.

Ferit Agi erinnern.

He was my oldest friend, we knew each other for 63 years. Between 1954-1969, for fifteen years in Turkey, then between 1972-1984, another twelve years in Germany. Later we met occasionally in Prague, Istanbul and Kazan. We kept in contact without any interruption. Below are some photos about those years. 

Ул минем иң иске дустым иде, без берберебезне 63 елдыр белә идек. 1954-1969 елларда Төркиядә унбиш ел, аннан соң 1972-1984 елларда унике ел Алманядә унике ел, соңгарак исә очраклы рәвештә Прагада, Истанбулда һәм Казанда  очраштык. Кыскасы безнең бәйләнеш һич бер вакыт өзелмәде.  Аста шушы елларда төшерелгән кайбер  фотолар теркәдем.

Er war mein ältester Freund, wir kanten uns seit 63 Jahren. Zwischen 1954-1969 fünfzehn Jahren in der Türkei, zwischen 1972-1984 zwölf Jahre in Deutschland, später gelegentlich in Prag, İstanbul und in Kazan getroffen. Unsere Kontakte waren nie zerbrochen. Unten sind paar Fotos von diesen Zeiten.

PHOTOS

Three Ferit’s: Bichuri, Agi, İstarki (Өч Фәрит: Бичури, Аги, Истарки-  Drei Ferit’s-Gleichnamige Freunde)

Ferit in the army 1963-1965 (Хәрби хезмәттә - als Soldat):

In 1965 at the seashore in Kumburgaz (from left to right: Reshit?, Edip Kudeki, Ferit Agi, Ferit Biçuri, Adile Doybak) (Карабиегез яр буенда- an dem Strand Schwarzer Meer von Kumburgaz)

0n 1965 trip to Eskishehir’s Kuruhöyük, a Tatar village (Ескишеһирдәге Татар авылы Куруһөйеккә барганда-im Bus zu dem tatarischen Dorf Kuruhöyük in Eskischehir)

In the Bus (шул ук автобуста- in der selben Bus)

1975 Munich (Мүнхәндә бакчада җәй көне- (In der Garten im München)

18-20 November 1991 at Marmara University “Contemporary Turkic Alphabets Symposium”(Мармара Университетындагы агымдагы Төрки Әлифбалар  Симпозиумы- Symposium In Marmara Universität “Zeitgenössische Turkvölker Alphabets“. 

2001, 19^th May at our wedding in Istanbul he was the best man (Туебызда никах шаһиты иде-Evlenirken Prag’dan gelip nikah şahidimiz oldu)

2002 Prague (Прагада Фәритнең өендә-Bei Ferit’s Wohnung in Prag)

2005 Kazan (Меңенче ел Казан- 1000 jährige Jubiläum von Kazan)

2005 Kazan Azatliq bureau (Казанда Азатлык бюросында-In der Büro von Azatlik in Kazan)

2005 ceremony of Millenia of Kazan (Меңенче ел ипподромда-In Hippodrome für die 1000 jährige Zeremonie) 

2013 Augsburg Fuggerei (Аугстбургта Фуггерай: дөньяның иң искә эшчеләр юрты- Augsburg- Fuggerei mit Nadir’s Frau Beril)

2013 at  Ferit’s home (Фәритнең өендә- Bei der Wohnung von Agi)

2013 in Munich with Beril (Надирның хатыны Берил белән-Mit Beril)

Prof. Dr. Nadir Devlet'in kısa yaşam öyküsü Tataristan'ın TNV televizyonunda

Tataristan'ın  Novıy Vek / Yanğa Ğasır / Yeni Asır televizyonu 1. Kasım 2018 tarihinde Prof. Dr. Nadir Devlet ile istanbul'da uzun bir söyleşi yaptı ve "Vatandaşlar" programının bir bölümünü onun yaşam öyküsüne ayırdı.



https://youtu.be/Lf0Ci35btog

KONGREYİ BEKLEDİK, AMA UMUTLARIMIZ GERÇEKLEŞMEDİ*

*Prof. Dr. Nadir Devlet'in Azatlık Radyosuna verdiği röportajın Türkçe çevirisi

 

Türkiye’de yaşayan bilim adamı Nadir Devlet, Dünya Tatar Kongresi kurultayında Tatar göçmenlerinin fikirlerini işitmek istemediler, diğer yandan ulusların dillerini yok eden Moskova’yı methederek konuşma yapanlara kürsü de verildi, onlar madalya ve teşekkür mektupları ile yüceltildi, demektedir. Kongre kurultayında söz verilmeyen delegelerin tebliğlerini yayınlamaya devam ediyoruz. Nadir Devlet Azatlık okuyucuları için kurultay ve Tataristan hakkındaki fikirlerini yolladı.

Kazan’da gerçekleşen Tatar kongresi kurultayında, 5 yılda bir kere gerçekleştiğinden ve çeyrek asırlık bir tarihe eriştiğinden, çok fazla sonuçlar beklendi.

Kurultaya çok miktarda misafir davet edilmiş idi. Bedava iaşe-ibate,  ekspedisyonlar, konserler için Tataristan hükümetine katılanların sırf teşekkür etmeleri bekleniştir. Ancak dilin kemiği yok. Onların affına sığınırım.

Bu kurultayda nasılsa Ferit Muhammetşin tenkite mahal bırakmadı. Toplantıyı aynen Komünizm dönemindeki gibi yönetti.

Benim esas gayem kurultay delegelerine ve yöneticilere birkaç takdimi söylemek idi. 1992’deki birinci kurultayda mücadele ederek olsa da söz alabilmiştim. O zaman ortam daha özgür idi. Bu sefer nedense (Parlamento sözcüsü) Ferit Muhammetşin tenkite izin veremedi. Tenkite kalkışan tek bir şahsı yazar Feüziye Bayramova’yı o ve (eski Devlet Başkanı) Şeymiyev birlikte susturdular.

Profesör Reşit Süneyev’e yarım saat Rusça konuşma yapmasına, aynı şekilde Profesör Robert Nigmetullin’in “Rus olmaz ise Tatar olamaz” şeklinde Moskova yanlısı sözlerine, yalnız izin değil, hatta madalyalar da verdiler. Benim sunmak istediğim tebliğimden birkaç cümle ise aşağıdaki gibi idi:

“Biz uzak diasporada yaşayan yaşlı nesil için Tataristan kutsal bir yer. Dolaysıyla da Tataristan’ın başarılarına seviniyor, uygunsuz gelişmelere üzülüyoruz. 

Bilhassa Türkiye’de yaşayan bizler 2015 yılı sonunda Rusya Federasyonu ile aralarımız bozulunca çok üzülmüş idik. Neyse 2016 ortalarında tekrar, eskisi kadar olmasa da, aralarımız düzelmeye başladı.

Son 5-10 yılda Moskova Tatarların milli değerlerini geliştirmeye engeller koyarken, dini faaliyetlerine artırmaya sonsuz imkân verdi, hatta belki emretti de diyebiliriz. Bu faaliyetler için harcanan milyarlarca Ruble, şüphesiz devlet bütçesinden karşılanmıştır. Fakat ulusal faaliyetlere gelince, ona para bulunamamaktadır. Ayrıca Tataristan’ın gelirinde hayli bir miktar Moskova’ya yollanmaktadır.

Yabancı misafirler Kazan’ı Tatar değil, Rus şehri olarak görmektedirler.

Kazan bir hayli uluslararası spor, akademik ve ekonomik toplantılara ev sahipliği yaptı. Fakat nasılsa da buraya gelen yabancı misafirler Kazan’ı Tatar değil, Rus şehri olarak gördüler.

Geçen ay Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in Yoşkar-Ola’da yaptığı konuşmada “İnsana ana dili olmayan bir dili mecburi okutma, Rus dilini okutulma seviyesini düşürmek gibi- kabul edilmez bir durumdur” demesi, Tatar dilini okutmaya baskını artığı bir süreçte, bizleri huzursuz eden bir açıklama oldu.

Gerçek şu ki, Tatarların büyük kısmı ana dilini ya bilmiyor, ya da kullanmıyor. Başka bir şekilde açıklarsak, Tatar dilini bilenlerin sayısı her geçen gün azalıyor. Her kongrede ben yöneticilerden Tatar dilinin kullanılmasını sağlamlarını rica ederdim. Şimdi artık, vatandaşlar kendileri talep etmediğine göre, bana da bu konuda susmak gerektiğini anladım.

(Moskova ile Kazan’ın arasındaki ilişkileri düzenleyen ) anlaşma da bu sene imzalanmayarak Tatarları zor duruma düşürdü. Moskova’da Kazan Hanlığını yıkan (1552) Korkunç İvan’ın heykeli kondu. Rus halkında Stalin’e muhabbet artarken, Stalinizm kurbanları unutuluyor. Bauman sokağına Süyümbike adını vermeyi engellediler.

Belki bu sembolik şeylere şikâyet yerine Yüksek Sovyet’te (parlamento) Tatarca konuşmaya başlamak gerekmektedir. Ufacık Taymır halkı özerklik statülerinin yeniden kazanmak için referandum yapılmasını talep etmektedir. Belki Tatarlar da kendi tarihi köklerini hatırlamaya başlarlar. Biliyorum bütün bunlar İngilizlerin tabiri ile (wishful thinking )”hayalperest düşüncelerdir”.

Tatar dilini muhafaza konusunu 7 Ağustos’ta Tataristan Yazarlar Birliğinde de konuştuk ve ümitsizliğe kapılmam kararı aldık.

Tataristan’da hiçbir şeyin, bilhassa siyasi yöneticiler ve yüksek memurlar safında, değişmediğini gördüm.

İki yıldan sonra geldiğim Kazan’da siyasi yöneticiler ve yüksek memurlar safında, herhangi bir değişiklik görmedim. 27 yıldır aynı görevi işgal edenler hala mevcut. Gıybet, dedikodu, iftira, rakiplerini suçlama ve küçümseme gündemden düşmemiş. Rüşvet, irtikâp, adam kayırma, akrabaları kollama ve yüceltmenin mevcudiyetini herkes biliyor, ancak kimse bundan açıkça bahsedemiyor. En basit sebebi ülkede demokrasi olmamasından kaynaklanıyor. Buna rağmen halkın bir kısmı ne olup bittiğini görüyor.

Özet: Kurultay bir hayli insana bayram oldu, ancak belki de bu sonuncusu idi. Çünkü Moskova da boş oturmuyor, iktidara yerleştirdiği şahısları, yabancı ülkelerde ise ”Avrupa Tatarları Alyansı” (son çeyrek asırda Rusya’dan göçenler için) gibi örgütleri ile Tatarları kontrol altında tutmaya gayret ediyor.

11 Ağustos 2017

Makale / röportajın Tatarca orijnali: http://www.azatliq.org/a/28669845.htlm